Dosya: Xoverdayîşê Dêrsimî- 5

Mehmet Şahîn

Dêrsim de şerê bîyayîş û çinbîyayîşî estbî

Vera operasyonê dagirkerî û qirkerîye de xoverdayîşêko xeylê gird û fedaîye Dêrsim de estbî. Taybetî herêmê eşîranê Demanan, Haydaran, Ebasan û Bextiyaranî de bi camêrîyêko tarîxî ke artêşa tirkî ver bi têkşîyayîşî de berdêne estbî.

Bi nê xoverdayîşanê girdan ra girêdaye eşîrê herêma Pulurî zî tewrê serewedarnayîşî bîyî. Çi heyfo ke eynî wext de eşîrê Qerebalî û Ferhad û şaxê înan yê ke sere de sozê xoverdayîşî dabî sozê xo ra agêrayî. Înan ra tay kesî bîyî hetgirê dewlete. Eşîra Yusufan ya ke sere de bo xoverdayîşê xo şer dabî destpêkerdene bîye di parçe. Parçeyêk eşîra Yusufanî hetê xo bedilnayî û bîyî hetgirê dewlete.

Seke ma verê cû zî qal kerdbî serfermandarê pêroyî Fevzî Çakmakî vera hêrişanê çekdarîye de bi vilawekan şerê psîkolojîk zî serê dêrsimijan de da meşnayene. Vilawekan de wina ameyêne nuştene; “Eke şina xoverdayîşî ra fek vera nêdî û teslîmê dewlete nêbî, şima do xezebê artêşa tirkî reyde rî bi rî bimanî û do ca û wareyê şima do heme bêrî wêrankerdene û çinkerdene.”

Dost û hemkarê dêrsimijan çin bî

Dêrsim de do qirkerdişêko senî biameyêne kerdene vilawekanê Fevzî Çakmakî ra dîyar bî. Dêrsim girîyabî binê ablûqa. Dinya bêveng bî. Dewletê cîranî hemkarê dewleta tirkî bî. Kurdê ke bieşkî hawarê înan de şêrî çin bî. No ablûqa de her tewir raybazê mergî serê xoverdayoxanê Dêrsimî de ameyêne ferzkerdene. Eke teslîmê dewlete bibî do bi muhakemekerdişêko ecêbin bi qanûnî biameyêne daliqnayene. Eke nê xover bidayêne do netîceyê şerêko bê exlaq û bê peyme biameyêne qetilkerdene.

No heqîqet serê kurdanê xoverdayoxan de camêrî û xoverdayîşêko muhteşem ferz kerdêne. Labelê mabenê wirdî cepheyan de hetê malzemeyê şer û hetê hêzê leşkerî de bêedaletêk xeylê gird estbî. Dest şervananê kurd de tena çekê kehen û çend fîşekî estbî. Destê artêşa tirkî de teyareyanê şerî yê tewr averî ra bigêrên, tank, top û çekê otomotîkî yê tewr girdî û tekînîkê aver estbî. Bi nê teknîkê xo şerêk bê exlaq û bê sînor meşnayêne. Doman, cinî, pîr û heme kesî hedefê artêşa tirkî de bî. Dewleta tirkî vîşêrê qirkerdişî tu şansêk nêdabî kurdan.

Vîşêrê xoverdayîşî şansêk sewbîna çin bî

Kurdê Dêrsimî zanayêne ke badêvçinkerdişî do qirkerdişêko gird dest pêbikero. Cok ra heta ke destê înan ra ameyêne bi camêrîyêko gird cografyaya Dêrsimî de bi stratejîk û taktêkê şerê gerîla pawitêne û nêverdayêne ke no ca bikewo destê artêşa tirkî. Labelê bi nê îmkananê xo yê kêman nêeşkayî ke demêk derg vera hêzo ke bi desan qat yê înan ra zêdeyêr bî de xover bidî.

Artêşa tirkî tay cayanê stratejîk an yê sey koyê Sor û koyê Qeroxlanî bidest kerde. Amedakarî kerdêne ke hemleya diyîne de cayanê stratejîkan yê sey koyê Zel, koyê Ezîz Ebdal, koyê Poker û koyê Balikanî bidest bikerî. Operasyono ke seba herînayîşê nê cayanê stratejîkan dîya destpêkerdene pêroyê dewanê ke kewtî vernîya înan veşênayî, wêran kerdî û cinî, doman, pîr û heme dewijê ke kewtî destê înan qetil kerdî. Mal û milk û heywanê dewijan zî heme desteser kerdî.

Artêşa tirkî herêma ke waştêne herînayebî. Labelê reyna zî nêvindete û verê xo daye koyê Sincik û koyê dormeyanê herême. Dewê dormeyê nê koyan zî sey yê bînan qirkerdişî ra ameyî derbazkerdene.

Selahîyetdarê dewlete Xarpêtî de kom benî

Serê nê qewimîyayîşan 18ê hezîrana 1937î de serekwezîr Îsmet înonu, Refîk Saydam, Kazim Orbay û Korgenaral Abdullah Alpdogan zî mîyan de selahîyetdarê dewleta tirkî yê tewr payeberzî Xarpêtî de kom bîyî. No kombîyayîşê xo de planê operasyonêko gird yê ke do derbeya giran ya peynî senî bidî kurdan ro ame munaqeşekerdene.

Qirkerdiş, wêrankerdiş û talankerdişî de tu peyeyêk nêşinasnayî

Badê 24ê hezîrane xeylê neqeb û cayê stratejîkî yê Dêrsimî kewtî destê yewîyanê artêşa tirkî. Êdî eşkayêne ke gam bi gam ver bi Dêrsimî şêra. Teyareyê şerî bêmaben herême bombardûman kerdêne û bi çekanê giranan herême ameyêne gulereşênayekerdene. Netîceyê nê bombardûman û gulereşênayî de xeylê dewî veşîyayî û wêran bîyî. Dewijî ameyêne qetilekrdene. Şervanê ke hewl dayêne pawitişê şarî bikerî zî ameyêne qetilkerdene. Mal û milkê dewijan ameyêne talankerdene, heywanê dewijan ameyêne desteserkerdene û teslîmê qeymeqaman ameyêne kerdene.

Şer bi hawayêko xeylê şîdetin û giran dewam kerdêne. Destpêkî de 6 serekeşîrê ke sey qadroyê serkêş ameyêne zanayene xoverdayîşî rê rayberî û serkêşî kerdêne. Tam no proseo tehlukeyin de nê 6 serekeşîran ra 4 serekeşîrî cuya xo vindî kerdî. Mergê nê 4 serekeşîran tesîrêko negatîf û xeylê giran serê xoverdayoxan de kerd. Mîyanê nê 4 kesan de Alîşêr û cinîya xo Zarîfe zî estbî. Bi şehadetê nê çar kesan xoverdayîşê Dêrsimî keweno prosesêko xeylê giran û tehlukeyin.

Serkêşê xoverdayîşê Koçgirî fermandar û dîplomat; Alîşêr

Alîşêr hem rayberêkî leşkerî, hem dîplomatê ke bi çend ziwanan zanayêne û hem zî şaîrêko şarê xo bî.

Seyît Riza û Alîşêr wezîfeyê rayberberdişê xoverdayîşî girewtîbî milê xo ser. Cok ra tesîro tegatîf yê heme serekeşîran hetêk de bî û yê Alîşêr û Zarîfe zî hetêk de bî. Bi destê xîyanatê kurdî qetilkerdişê Alîşêr û Zarîfe seba xoverdayoxanê derbeêka gird bî. Alîşêr û cinîya xo Zarîfe fermandarê sereke yê xoverdayîşî bî. Zafaneyê planê xoverdayîşî û taktîkê şerî hetê înan ra ameyêne amadekerdene. Alîşêr eynî wext de şêwirmendêk Seyîd Riza û şêwirmendê xoverdayîşî bî. Cok ra qetilkerdişê înan moral û motîvasyonê xoverdayoxan xeylê xirab kerd.

Hedefê dewleta tirkî de tepiştişê Alîşêrî estbî

Raybero ke birazayê Seyîd Rizayî yo paştî nêdayêne serewedarnayîşî. Dewa Peyamî ya Xozatî de bêhetîya xo îlan kerd. Labelê seba ke merdimê Seyîd Rizayî bî Alîşêr ci ra bawer kerdêne û eşkayêne şêro verê Alîşêrî. Seba ke ge-ge şîyêne verê înan derheqê şervanan de xeylê çî zanayêne.

Dewleta tirkî zanayêne ke aqilmendê xoverdayîşî û fermandarê tewr muhîm Alîşêr a. Hedefê operasyonê artêşa tirkî de teslîmgirewtişê Alîşêrî estbî. Seba teslîmgirewtişê ci heme îmkananê xo û hêzê xo yê leşkerî seferber kerde. Operasyonê vera herêma Alîşêrî bêmaben dewam kerdêne. Seyîd Riza zî na rewşe nizdî ra taqîp kerdêne.

Alîşêrî vejîyayîşê herême ra red keno

Proseso ke şer tewr giran bî de Seyîd Riza Alîşêrî rê xebere erşaweno û ci ra wazeno ke herêma Dêrsimî ra bivejîyo û derbazê milê Îranî ya zî Iraqî bibo. Seyît Riza bi no raybazî waşt ke fermanarê leşkerî yê kurdî yê tewr muhîmî û beşêk hêzê leşkerî yê Dêrsimî qirkerdişî ra bipawo. Hedefê Seyît Rizayî yê bîn zî o bî ke hêrişanê artêşa tirkî yê ke seba teslîmgirewtişê Alîşêrî şîdeti bibî, vindarno.

Seba kurdan Alîşêr kesêk xeylê muhîm bî. Alîşêr serkêşê xoverdayîşê Koçgirî bî. Xoverdayîşê Koçgirî de dewleta tirkî nêeşka ke ci teslîm bigîra. Serranê mabenê 1931 û 1937î de dewleta tirkî hêrişê kamî eşîrî bikerdêne Alîşêr şîyêne hewara înan û xoverdayîşê înan de ca girewtêne. Nika zî Dêrsim de vera hêrişanê dewleta tirkî de xover dayêne û Alîşêr serkêşîya xoverdayîşî kerdêne.

Seyîd Riza taybetmendîyanê Alîşêrî zanayêne. Cok ra seba xelisnayîşê rewşe Alîşêrî sey rayberêko ke eşkayêne xoverdayîşî newe bi rêxistin bikero û rayîr bibero vînayêne. Beno ke nê sebeban vera waşto Alîşêrî ewja ra bixelisno. Labelê Alîşêr no pêşnîyazê Seyîd Rizayî red kerd. Her çiqas ke Alîşêr no pêşnîyaz red bikero zî mîyanê serek û rayberan de munaqeşe dewam kerdêne û waştêne ke Alîşêrî seba vejîyayîşê herême ra îqna bikerî. Netîceyê munaqeşeyan de qerar yeno girewtene ke Alîşêrî reyde pêvînayîş bêro kerdene û vejîyayîşê herême ra ferz bikerî. Çi heyfo ke hayîya Rayber nê munaqeşeya ra beno.

Xîyanet û bêbextîya hezar serran newe beno

Endamê JÎTEMî Mîralay Nazmî Sevgeno ke Koçgirî ra nata seba teslîmgirewtişê Alîşêrî timî ci dima bî, plananê xo yê lêşinan keno dewre. Nazmî Sevgenî seba planê xo yê lêşin birazayê Seyîd Rizayî Rayberî (Qopo) weçîneno. Bi sozê dayîşê mal û milk û tenekeyên zerdî ci xapêneno. Rayber bi tena serê xo cesaret nêkeno. Cok ra birazayê Seyîd Rizayî yê bînî Zeynel Topo ke kerwayê Alîşêrî yo xapêneno û keno ortaxê xîyanetê xo.

Rojêk badê pêvînayîşî 9ê temmuza 1937î de ke Alîşêr amadekarîya xo kerdêne de herême ra bivejîyo Zeynelê Xidê yê Mûrtî, Efendî yê Vankî, Misto yê Sûrî û Celoyê Ferî verê xo danî şikeftê Palaxînî ke Alîşêr û Zarîfe tede bî. serekê çeteyan Rayberê Qopo xîyanetkar herêma Mezikî de paweyê înan vindeno. Zarîfe wexto ke vînena nê kesî nizdîyê şikeftî benî embazê xo Alîşêrî hişyar kena û vana: “Embazê mi, ameyîşê nê kesan xêr nîno, ma bi tedbîr têbigêrî.” Alîşêro zerrîpak vano : “Embaze, ti nêvînena vernîya înan de kerwayê ma Zeynel esto, ti senî eşkena seba kerwayê ma wina bifikira.”

Wirdî zî seba pêşwazîkerdişê meymananê xo vejîyenî vernîya şikeftî. Badê ke vejîyenî vernîya şikefte xayîn gule reşênenî. Çi heyfo ke fîşekê Mistoyê Sûrê hema ca de şêrê şarê kurdî Alîşêrî kişeno. Zarîfe hema cade çekê xo ancena û verê înan dana. Zarîfe zî koma xîyanetkarî ra keso bi nameyê Efendîyî kişena. Misto keweno mîyanê şikefte û hêrişê Zarîfe keno. Misto û Zarîfe kewenî erd û erd de gevizîyenî. Zeynel dekeweno şikefte û Sebrîyê birazayê Alîşêrî û Zarîfe ya ke erde ya wirdînan kişeno. Seba ke cinîya Sebrî bêçek bî remaye mîyanê daristan û xelisîyena.

Koma xîyanetkarî ra yew mireno û yew zî birîndar beno. Koma xîyanetkar badê ke sereyê her hirê kesan birnena mîyanê şikefte de cigêrayîşanê hîrayan kena. Çîyê aîdê înan, heme berhem û malzemeyanê înan herînena û şona Tilagê verê Rayberê Qopî. Koma xîyanetkar ewja de arê bena û pîya şonî qerargahê leşkerî yê tirkî. Qerargah de endamê JÎTEMî Nazmî Sevgenî înan pêşwazî keno. Nazmî Sevgen sereyê nê hirê şervanan û heme malzemeyan teslîmê fermandarîya herêma Dêrsimî Abdulah Alpdoganêî ke zamayê Sakali Nûredîn Paşayî yo keno. Dr. Nûrî Dêrsimî kitabê xo de vano wexto ke Alîşêr ame qetilkerdene 75 serre bî.

Mergê Alîşêrî seba xoverdayoxan derbeyêka gird bî

Alîşêr xoverdayîşê Koçgirî ra nata vera dewleta tirkî de bi camêrî xover da. Siyasetmedar, fermandar û şervanêko wayîrê ceribnayîşanê xeylê girdan bî. Bi xîyanetêko bêbext û bêexlaq bi hawayêko xeylê ercan ame qetilkerdene. Mergê Alîşêrî bî sebebê têkşîyayîşê moral û motîvasyonê xoverdayoxan. Bî sebebê şikîyayîşê umud û pawitişê ameyîşê serkewtişî.

Rayber waştişê fermandarê tirkî Abdulah Alpdoganî ard ca. Labelê no xîyanetê ci zî mird nêkerd û ci xezebê artêşa tirkî ra nêxelisna. Badê di serran Rayber hetê artêşa tirkî ra yeno daliqnayene.

Badê Alîşêrî berpirsîyarîya xoverdayîşî heme keweno milê Seyîd Riza û serekeşîrê Eşîra Bextiyaran Şahîn Axayî ser. Êdî hedefê artêşa tirkî de nê wirdî estbî. Heme hêrişê înan serê nê wirdînan bî. Hedefê înan yê sereke merde ya zî ganî teslîmgirewtişê nê wirdînan bî.

Qelsbîyayîş rayîrê xîyanetî akerd

Temmuza 1937î de artêşa tirkî zafaneyê cografyaya Dêrsimî herînaye. Na rewşe ameyêne mehneya qirkerdişê komelê kurdî. Xoverdayoxî zî zanayêne ke êdî netîcegirewtiş xeylê zehmetin o. Seyîd Riza no proses de seba paştîdayîşê eşîranê Pulurî bigîro derbazê herêma Pulurî beno. Seyîd Riza umud keno ke paştîdayîşê eşîranê Pulurî rewşe bibedilno.

Hetê bîn ra her ke xoverdayîş qels beno xîyanet zî zêde beno. Kesê ke verê cû nêewtayêne xîyanet bikerî bi qelsbîyayîşê xoverdayîşî reyde bi hawayêko eşkera dest bi xîyanetî kerdî. Artêşa tirkî bi ceribnayîşanê xo yê seyan serran mîyanê komelî de ajanî roj bi roje xorî kerde. Derheqê ca û wareyanê Seyît Riza û Şahîn Axayî de xeberan arê dayêne û hêrişê nê cayan kerdêne. Sewbîna zî seba teslîmgirewtişê şervananê kurdî û înan bikero ajan dek û dolabanê yê lêşinan yê hezar serran reyna kerd dewre. Keyeyê înan vera înan de xebetnayêne, weadê sey efu, pere û swb. dayêne. Waştêne ke înan bi yewbînan bidî kiştene, ya z, xîyanetê yewbînan bikerî û yewbînan bidî destê artêşa tirkî.

Texmînkerdişê fotografê Dêrsimî zehmet bî

Artêşa tirkî goreyê hûmara ke zabitnameyanê xo de dîyar kerdebî, prosesê panc aşman de destpêkê serewedarnayîşî ra heta aşma teşrîna verêne 4.991 çekî desteser kerdbî. Eke na hûmara desteserkerdişê çekanê xoverdayîşanê verênan, hûmara qetlîyamanê înan yê serewedarnayîşan, talan, wêran, bi seyan dewê ke ameyî veşênayen û qetlîyaman bido muqayesekerdene fotografê serra 1937î de netîceyê 5 aşman Dêrsim de vejîyeno raşte… (Dewam keno) 

Dikarî Biecibînî