Dosya: Xoverdayîşê Dêrsimî- 7

Mehmet Şahîn

Xoverdayîşê eşîra Koçanî dest pêkeno

Eşîra Koçanî prosesê xoverdayîşê xo yê serra 1926î de hêriş û qetlîyamanê giranan reyde rî bi rî mendbî û netîce de ameybî eciqnayene. Qelsbîyayîşê hêzê ci yê leşkerî vera aye serre ra dima bêveng bî. Labelê qewimîyayîşê ke Dêrsim de pê ameyêne bi hawayêko zelal nîşan dayêne ke bêvengî do înan qirkerdişê artêşa tirkî ra nêxelisno û do siba reyna dora înan bêro. Cok ra eşîra Koçanî êdî nêeşka vera nê qirkerdişanê wehşaneyan de bêveng bimana û seba pawitişê herêma xo dest bi xoverdayîşî kena.

Xoverdayîşê eşîra Koçanî 21ê hezîrane de dest pê keno. Sere de xeta telefonan ya mabenê Amûtka û Xozatî yena birnayene û hêriş benî Qereqola Amûtkayî ser. Artêşa dewleta tirkî vera dêrsimijan de xeylê xedar û wexşane têgêrayêne. 22ê hezîrane de filoyêk teyareyê şerî herêma Koçanî, dewanê Amutka, Tagar, gundê Zeynel, Alîboxazî û dormeyê înan bombardûman kenî.

Eşîra Koçanî Dêrsim de xeylê tesîrin bî û eynî wext de hetê şervanî û camêrîya xo de namdar bî. Cok ra xoverdayîşê înan wayîrê potansîyelêko xurt bî. Hêzê ci estbî ke xoverdayîşê Dêrsimî reynba ganî bikera. Cok ra dewleta tirkî hetê xoverdayîşê Koçanîyan ra tersayêne. Dewleta tirkî bi nê hêrişan waştêne ke derbeyêka gird bida şervananê eşîre ro û vernîya ganîbîyayîşê xoverdayîşî bigîra.

Dewanê Koçanîyan yew bi yewe ameyî veşênayene

Artêşa tirkî vîna ke tena bi bombardûmanê hewayî ser nêkewena û hêzê xo yê bejayî zî kerde dewre. Xarpêt û Yozgatî ra di alayanê bînan seba teqwîyeyî sewqê herême kerdî. Badê sewqî mabenê wirdî hetan de zî şerêko giran vejîya.

24ê hezîrane de dewê herêma Kalanî Nazika, Birikî û Meraşî hetê teyareyanê şerî ra ameyî wêrankerdene. 28ê hezîrane de dewê Ali, Midirik, Mitgel, Hotar, Arikî, Tenalî, Mezra Hinkû û Keçanêbi tewrê dewijan ameyî veşênayene.

Artêşa tirki 29ê hezîrane de bi desteserkerdişê koyê Akbal, koyê Sor, koyê Zel û girê Tûjik û girê Spî seba serkewtişî merheleyêk xeylê muhîm bidest kerde. Badê herînayîşê nê cayanê stratejîkan êdî eşkayêne ke bi asanî hêriş bibî serê dewan.

Goreyê nûsafê serfermandarîya pêroyî ya fermî aye wext de herêma xoverdayîşî de 60 dewî ameyî veşênayene. Labelê no nûsafî de derheqê kesê ke ameyî kiştene de tu xeberêk çin o. Çinbîyayîşê na xebere xo reyde şîdetê heqîqetî nîşan dana. Texmînkerdişê aye heqîqetî zehmet nêbî.

Koyê qedîmî kurdan rê benî wargeh

Xoverdayoxê kurdan yê ke qirkerdişî ra xelisîyen seba pawitişê xo ca û koyanê xeylê stratejîkan de ca benî. Yê ke eşîra Heyderan û Kor Abasan ra mendbî koyanê Tîmas û Geliyê Raşnakî û dormeyê înan de bi ca benî. Yê ke eşîra Demananî ra manenî Dolû Baba, Kerenko, Aşvaran û dormeyê înan de bi ca benî, yê ke eşîra Beyît Uşaxî ra manenî koyê Tûjik Baba, yê ke eşîra Koçan, Reşik û Sam Uşaxî ra manenî zî gelîyê Alîboxazî û dormeyê ci de ca benî. Keyeyê nê eşîranê xoverdayoxan zî xorînîya nê koyanê stratejîkan deameyî cakerdene. Seba keyeyan cayê tewr asayî Îksor, Axfanos, Haran û Gelîyê Alîboxazî bî. Zafaneyê keyeyannê herêman de ameyî cakerdene.

Serekwezîr Celal Bayar ferman dano

Serekwezîrê aye wextî Celal Bayar 30ê hezîrane de seba ke problemê Dêrsimî êdî ‘koke’ ra bêro çareserkerdene fermanêk newe dano. No fermanî ra dima 4ine mufetişê umûmîye seba dest pêkerdişê operasyonêk newe ferman erşaweno serfermandarîya herêma Dêrsimî.

Fermanê Celal Bayarî yê peynî ra dima 1ê temmuze de operasyonê newe dest pê keno. Bi destpêkerdişê operasyonî sey her reye mabenê wirdî hetan de şerêko giran qewimîyeno. Operasyono ke 1ê temmuza 1938î de destpêkerd heta êlula 1938î dewam keno. No şerî de vera kurdanê Dêrsimî de nîjadperestîyêko gird pê ame. No nîjadperestî destpêkerdişê şerî ra heta qedîyayîşê şerî dewam kerd. Tena netîceyê operasyonê 17 rojan yê aşma êlule de goreyê nûsafê serfermandarîya pêroyî yê fermî 7.954 kesî merde ya zî ganî herême de ameyî teslîmgirewtene. Eke nûsafê serfermandarîya pêroyî yê fermî de na hûmare wina ameya nuştene se êdî şima raştîya na hûmare texmîn bikerên.

Peynîya 1938î de xoverdayîş peynî beno

Peynîya serra 1938î de xoverdayîşê Dêrsimî bênetîce peynî beno. Her çiqas ke xoverdayîşêko muhteşem û bedelê giran bêrî dayene dayene zî xoverdayîşê kurd bênetîce maneno. Kaleya xoverdayîşê kurdî ya peynî zî hetê artêşa tirkî ra yena dagirkerdene. Badê ke kaleya xoverdayîşî yena dagirkerdene zihnîyetê dewleta tirkî herême girewte binê kontrolê xo.

Goreyê dayeyanê fermî 15 hezar kesî ameyî kiştene

Goreyê çimeyanê dewlete operasyonê 1937 û 1938î de Dêrsim de 15 hezar kesî ameyî kiştene. L.Rambût kitabê xo yê binameyê (Les Kurdes et le Droit,Teh Kurdish Nationolist Movement)’ de vamo ke nê operasyonan de derdorê 40 hezar kurdî ameyî kiştene. Xeylê tarîxnasî zî çimeyanê xo de danî dîyarkerdene ke hûmara kesê ke Dêrsim de ameyî kiştene mabenê 40 û 90 hezarî de ya.

Eke merdim zihnîyet û pratîkê dewleta tirkî ya qirker ya bi hezaran serran bifikirîyo û na ra pabeste prosesê xoverdayîşanê Şêx Seîd, Agirî û gelîyê Zîlanî bîyaro çiman ver, merdim eşkeno vajo ke na hûmare 40 hezar kesî ra xeylê zêde ya. Dêrsimijê ke şahidîya qirerdişî kerdî û merî ra xelisîyayî qiseykerdişanê xo de qala 50-90 hezar kesî kenî.

Peynîya xoverdayîşî de serfermandarê artêşa tirkî yê pêroyî erjnayîşanê xo de nê çekuyanê manayinan ano ziwan ser “Dêrsim de kesê ke planê xoverdayîşî de ca girewtî û serkêşîya xoverdayîşî kerdî pêropîya ameyî tepiştene û kesê ke sax mendî zî herême ra ameyî vetene. Tîya ra pê Dêrsim de kesê bieşkî reyna cesaretê fikirê xoverdayîşî, serewedarnayîş û serkêşîya înan bikerî nêmendî.”

Prosesê xoverdayîşê Dêrsimî ra çend nuqtayê muhîmî;

Serra 1937î de destpêkerdişê prosesê hêrişanê dewleta tirkî de serê nameyê eşîra Dêrsimî Cemiyeta Neteweyê Yewbîyaye ke merkezê ci Swîsre de bî mektubek yena erşawitene. Labelê cewab nîno dayene.

Seyît Riza temmuza 1937î de serê nameyê xo mektubêk wezîrê karê teberî yê Brîtanyayê Robert Anthony Edenî rê erşaweno. Seyît Riza mektuba xo de wina vano;

“Hukmatê tirkî bi serran o hewl dano ke bi rayîr û raybazanê asîmîlekerdişî komelê kurdî çin bikera. Seba ci yo ke weşananê kurdî qedexe keno, seba qiseykerişê kurdî dozan akeno û bi muhakemekerdişê zorî şarê kurdî ver bi çolterê Anatolîya ra dano koçkerdene. Bi seyan hezar serran kurdê ke wazenê serê herra xo de azad û mîyanê aştîye de bicuyî mehkumê cuya bi kontrol kerdî…”

Seyîd Riza peynîya mektuba xo de dewleta Ingilîzî ra paştî û hetkarî wazeno. Labelê cewab nêdîyeno tu mektubêk.

Netîceyê xoverdayîşê di serran 1937-38î de vîşêrê eşîra Demananî heme eşîrê xoverdayoxî ameyî tasfîyekerdene. Eşîra Demananî ancîyeno koyanê qedîman û heta serra 1942î xoverdayîşê xo dewam kerdî.

Xoverdayîşê Dêrsimî bî xoverdayîşê peynî yê eşîranê ke vera komarê Tirkî de pê ameyî.

Prosesê xoverdayîşê 1937-38î de eşîrê Qerebalyan, Ferhadan û Pilowenkan teslîmê dewlete bîyî û bîyî hetkarê dewlete. Eşîrê ke teslîmê dewlete nêbîyî heme bi hawayo wexşane ameyî çinkerdene.

Eşîrê Dêrsimî yê sereke Qureyşan, Şêx Mihamedan, Mûtîk, û Seyîdên Qerece yê ke destpêkê xoverdayîşî de mîyanê xoverdayîşî de ca girewtî û dima ra teslîm bîyî û bîyî ortaxê dewlete, labelê reyna zî nêeşkayî xo xezeba dewleta tirkî ra bixelisnî. Ê zî aqûbetê çinkerdişî reyde rî bi rî mendî.

Dewleta tirkî waşt ke eynî prosesî de seba eciqnayîş û çinkerdişî serê eşîrê Bamasoran, Hormekan, Şadyan, Îzolan, Hîran, Balaban û Qoçîzan de şîye. Labelê ameyîşê zimistanî reyde mecbur mende ke qerarê xo taloq bikera.

Serranê 1937-38î de xeylê herêmanê Dêrsimî de bi seyan keyeyê ke 15-20 kesî ra pê ameyêne awanîê înan serê înan de ameyî rijnayene û bi temamî ameyî qetilkerdene û kesêk daxî nê keyeyan ra sax nêmend.

13 herêman de qirkerdişê komî pê ameyî.

13 herêmê ke yenî zanayene nê yî;

1-            Herêma Halborî de keyeyê endamê eşîra Ebasan

2-            Herêma dormeyê newala Xercikî de keyeyê xocayî.

3-            Herêma mebenê newala Qutî û dewa Gomemîşî d keyeyê endamên eşîra Demenanî.

4-            Herêma bajarokê Poxê û newala Zûzûrî de keyeyê endamê eşîra Heydaranî.

5-            Newala Marçikî de keyeyê endamê eşîrê Yusufan û Heydaranî.

6-            Herêmê Pira Paxê û Mezraya Sendalî de keyeyê xocayî.

7-            Herêma Deyra ya Daristanî ya Dêrsimî û Newala Şogekî de heme keyeyê hereme.

8-            Herêma Mazgêrdî de keyeyê endamê eşîra Alanî.

9-            Herêma Qisle – Derowanî de keyeyê endamê eşîra Qureyşanî.

10-         Qerexê qezaya Qisle de keyeyê endamê eşîra Mîrîcîkî.

11-         Herêma koyê Zelê de keyeyê xocayî.

12-         Herêma Xozat û Pulurî de keyeyê xocayî.

13-         Herêmê Îksor û Axfanosî de keyeyê xocayî.

Qirkerdişê Dêrsimî dewamê Amed, Agirî û Zîlane bî

Seba ke qirkerdişê ke Dêrsim de pê ameyî bêrî fehmkerdene lazimo ma tay goş bidî kal û pîranê ke şahidîya qirkerdişanê prosesê xoverdayîşê Amed, Agirî û qetlîyamê gelîyê Zîlanî kerdî bikerî. Qirkerdiş û wexşîtîya Dêrsimî dewamê Amed, Agirî û Zîlane bî. Çîyê ke dima ra ameyî qalkerdene prosesê osmanîyan ra cîya nêbî.

Hewldayîşê pakkerdişê guneyê M.Kemalî

Vatişê raşt û vatişê şaş yê ke raştî bedilnenî zî estbî. Na zî bi destê dewleta tirkî mîyanê komelî de ameyêne cakerdene.

Nimune; Kal û pîrê dêrsimijî wexto ke qala nê serran keerdêne wina vatêne; “Serra 1938î de ma dew û koyan ra arêdayêne. Dewijê dormeyê mah eme ameyî qetilkerdeme û dor ameybî ma. Ma zî paweyê mergî bî. ma vîna ke siwarîyêk ame û fermandar rê va; ‘Kemal Paşa fermanê vindarnayîşê qetlîyaman dayo.’ Badê no fermanî leşkeran ma nêkiştî. Eke Kemal Paşa no fermanî nêdayêne do ma heminan bikiştêne.”

Kesê bîn zî wina va; “…M.Kemal rayîr de bî û ameyêne Xarpêtî. Hayîya ci daliqnayîşê Seyîd Riza û embazê ci ra çin bî. Eke o biresayêne Xarpêtî do nêverdayêne Seyîd Riza û embazê ci bêrî daliqnayene. Cok ra verê ke o bireso Xarpêtî bi lezûbez daliqnayî…”

Nê hîkayeyî rojhelatê Dêrsimî ra heta rojawanê Dêrsimî her ca de bi eynî hawa yenî vatene. Beno ke her ca de eynî çî nêameybo cuyayene, labelê çi tesadufo ke her ca de eynî çî ameyêne vatene. No çî nîşan dano ke vatişî merkezêk ra vejîyenî û herême de vila beno. Çi tesadufo ke nê eybî çîyî mabenê kesê eşteyanê qetlîyamê Amedê, Agirî û Zîlanî de ameyêne vatene. Dîyaro ke nê vatişî hetê dewlete ra herême de ameyêne vilakerdene û şarî rê dîyayêne vatene.

Qet şik çin o ke raştîya nê vatişan heqîqaet de çin bî. Seke ma vatişanê prosesê xoverdayîşî de zî vatbî keso ke fermanê operasyonî dabî M.Kelam bi xo bî. Kesa ke bi serkêşîya aye filoya teyareyan Dêrsimî bombardûman kerdî, wêran kerdî û qirkerdişî ra derbaz kerdî kênaya M.Kemal ya manewî Sebiha Gokçene bi xo bî. Badê qirkerdişî heme yewîyanê leşkerî yê ke tewrê qirkerdişî bîyî rê keso ke mesajê spasî şirawit M.Kemal bi xo yo. Badê tepiştişê Seyîd Rizayî ke bêbextî û bêexlaqîya Abdulah Alpdoganî pîroz keno M.Kemal o.

Çi heyfo ke na hîkayeya xo de ser kewtî. Badê 82 serran hema zî xeylê cayanê Dêrsimî de na hîkayeye yena vatene û xeylê keyeyanê dêrsimî de fotograê M.Kemalî daliqnayeyo. No siyasetê înan yê seserran o. Verê kurdan kişenî û dima ra hewl danî ke înan aşiqê qatilê xo bikerî.

Xeta çapemeniya tirkî tu reye nêbedilîyaya

Ez peynîya dosyayê xo de wazena qala vindetiş û xeta çapemenîya tirkî zî bikera. Wexto ke ma xeta çapemenîya tirkî ya serranê 1937-38î û xeta çapemenîya tirkî ya ewroyin danî muqayesekerdene ma eynî zihnîyetê nîjadperestî vînenî. Ma eynî raybazan vînenî. Înan ra wetêr ma eynî qal, çeku û vatişanê ke gonî înan ra varîyenî vînenî.

Serranê 1937-1938î de prosesê xoverdayîşê Dêrsimî de rojnameyê bi nameyê ‘Ulusî’ sey rojnameyê fermî yê hukmatê tirkî bî. Rojnameyê bi nameyê Tan, Cûmhuriyet û swb. qaşo rojnameyê muxalîfî bî.

Prosesê xoverdayîşê Dêrsimî yê di serran de xeylê qirkerdiş û wexşîtîyê girdî pê ameyî û trajedîyê xeylê girdî ameyî cuyayene. Labelê nê rojnameyî yew zî derheqê qirkerdişî de yew xebrêk daxî nêviraştî. Prosesê di serran de bi temamê 10-12 xeberî ameyî viraştene. Yê ke ameyî viraştene zî seba meşrûkerdişê qirkerdiş û wexşîtîyê leşkeran de bî.

Ez wazena seba vindetişê rojnamegerîya tirkî yê aye wextî bêro fehmkerdene çend nimuneyan pare bikera.

Rojnameyê Tan (17 Temmuze 1937) : “…Tehluke raybazê cuya eşîran de yo, tarîxê çekdarbîyayîşê înan de yo… Seba ke hukmat na nêweşîye xo rê tehluke vîneno, hewl dano ke bi teyareyan na nêweşîye raşte ra wedarno. …”

Rojnameyê Ulus (20 Temmuze 1937) :  “…Serekwezîrê ma Xarpêtî de qet nêmend, bi hawayo lez General Alpdogan reyde derbazê Dêrsimî bî. Serekwezîr Înonu dîyar kerd ke do programê islahatî yê ke Dêrsimî de yenî caardene, bi lez netîce bibî, çîyê ke ameyî kerdene do ca de bêrî taqîpkerdene…”

Rojnameyê Ulus (22.06.1937) : “…Bi nameyê qebîle û keyeyanê xo û xeylê daneyanê etnografîk dîyaro ke no komel eslê xo de tirk o. Labelê ê wazenê ke peyramendişê xo peynîya mertal û îdiayanê komelêko bîn de binimnî. Netîceyê nê  îdia û cuya xo ya şaşî de bîyî dişmenê dormeyê xo…”

Rojnameyê Ulus “…Dêrsim de programê islahatî bi hawayo lez pê yeno. Çîyê ke yenî kerdene seferberîya afetê laserî nîyî, herême goreyê planî bi temamî yena islahkerdene.”

Rojnameyê Cûmhûriyet (17 Temmuze 1937): “… Operasyon bê gonîrijnayîş dewam keno.”

Rojnameyê Cûmhûriyet- nuştox Yunus Nadî (18 Temmuze 1937):“…Hukmat lez ya zî erê do nê cahilan bipelçiqno û cuye bikero cuya bi ked û xebate, cuya bi şeref û kêfweşî ye.”

Çi heyfo ke eynî raybaz û zihnîyeto faşîst ewro zî kar ser de yo. Ewro zî derheqê kurdan de eynî manşetan erzenî û eynî xeberan virazenî. Raştî şarî ra yenî nimitene û wazenî bi eynî raybazan kerdişanê xo yê wexşane binimnî.

Sey netîce; Vera heme qirkerdiş û wexşîtîyanê xo de nêeşkayî komelê kurd teslîm bigîrî û çin bikerî. Nêeşkayî îradeya kurdê azad û xoverdayox bişiknî. Nêeşkayî Kurdistano azad zerrîya komelê kurdî ra bivejnî. Xoverdayîşo ke ewro çapemenîyê Kurdistanî de dewam keno netîceyê înan î.

Ya tewr mihîm zî oyo ke torinê Seyîd Rizayî 40 serrî yo ke bêmaben xover danî, dek û dolabanê dişmenî yê heminan yew bi yew veng vejenî û heyfê heme şehîdanê Kurdistanî yew bi yewe herînenî. (Qedîya)

Dikarî Biecibînî